|
Ποίηση |
Φωνές
Ιδανικές φωνές κι αγαπημένες
εκείνων που πέθαναν, ή εκείνων που είναι
για μας χαμένοι σαν τους πεθαμένους.
Κάποτε μες στα όνειρά μας ομιλούνε·
κάποτε μες στην σκέψι τες ακούει το μυαλό.
Και με τον ήχο των για μια στιγμή επιστρέφουν
ήχοι από την πρώτη ποίηση της ζωής μας -
σα μουσική, την νύχτα, μακρυνή, που σβύνει.
Κωνσταντίνος Π. Καβάφης |
|
|
|
|
Ο Γεώργιος Γαδανολέος και η Επανάσταση του (1572;) |
 |
 |
 |
|
Συντάχθηκε απο τον/την dwdekatheon
|
|
Δευτέρα, 25 Φεβρουάριος 2008 18:24 |
|
Ο Γεώργιος Γαδανολέος και η Επανάσταση του (1572;) Η γύρω, από την εναντίον των Βενετών, Επανάσταση του Καντανολέου (1570) μα και τα επακολουθήσαντα τραγικά γεγονότα, η ιστορική έρευνα διχάζεται. Εξαιτίας της έλλειψης μαρτυριών από την πλευρά των Βενετών, το ιστορικό γεγονός προβλημάτισε. Πολλοί μάλιστα ιστοριοδίφες το αμφισβήτησαν. Και ο Χανιώτης βυζαντινολόγος Νικόλαος Τωμαδάκης, θέλοντας να βάλει τα πράγματα στη θέση τους, δημοσίευσε το καλοκαίρι του 1950 μια πραγματεία στο περιοδικό "Κρητική Εστία".Το θέμα, θα γράψει ο Τωμαδάκης, θα θεωρηθεί τετριμμένο. Και ο αναγνώστης θα πει: Εδιαβάσαμεν την ιστορίαν, τους "Κρητικούς Γάμους" του Ζαμπελίου, εχορτάσαμε από ρομαντικό μυθιστόρημα και από δάκρυα. Ο Δαμολίνος, τ' Αλικιανού, ο Πέτρος, η ωραία Σοφία, το δηλητήριο, η προδοσία. Τώρα η εποχή μας θέλει άλλου είδους ηρωϊσμούς και έχει άλλους σκοτωμένους στον Κερίτη να κλάψει. Οι τελευταίοι αυτοί τραγουδούσαν τον εθνικό ύμνο, ετουφεκίσθηκαν άδικα κατόπιν συνοπτικής διαδικασίας από τα γερμανικά κτήνη και οι μανάδες τους ζουν και βογγούν ακόμη, οι τάφοι των είναι νωποί. Ενώ στ' Αλικιανού είναι πλέον γκρεμισμένος ο πύργος και στα Χανιά προ πολλού έχει πέσει το μέγαρο Δα Μολίν και μόνο ένας πορώδης λίθος στο Μουσείο (το τζαμί του γιαλού) σώζει το οικόσημο της οικογένειας αυτής η οποία υπέστη την φρικτή τραγωδία στο πρόσωπο της Σοφίας.
Ναι, αλλά σας εξέφυγε η λέξη μυθιστόρημα. Έρχομαι λοιπόν μαζί σας να ιδώ με απλά λόγια "εκλαϊκευτικά" πώς έχει αυτή η υπόθεση και ποιά ιστορική βάση μπορεί να έχει. Διότι, μα τους κάτω Θεούς, οι οποίοι σιδηροκρατούν τους φονείς των προγόνων μας της Bενετοκρατίας, δεν αποκλείεται να βρισκόμαστε προ μύθου και η όλη αυτή ιστορία να σβήσει μίαν ημέρα και να μαραθεί όπως το ρόδο στο στήθος της ωραίας Σοφίας.Α'Ουδεμία ιστορική πηγή μιλεί περί της λεγομένης επαναστάσεως του Καντανολέου. Ουδέν έγγραφον εξαπολυθέν υπό της Ενετικής Γερουσίας ή άλλης τινός αρχής μιλεί περί των υποτιθεμένων αυτών συμβάντων του 1572. Φαντασθήτε τώρα αν μετά τριακόσια ακόμη έτη, ανεκαλύπτετο ένα χρονικό το οποίο να ομιλεί περί μιας επαναστάσεως στην Κρήτη του 1881, έτους ειρήνης υπό τον Φωτιάδην πασά, έτος καθ' ο εξεδίδοντο εφημερίδες και του οποίου έχομεν πλήρη τα αρχεία. Θα ήταν δυνατό να πιστεύουμε στην υποθετική αυτή επανάσταση; Όχι βέβαια. Διότι εκεί που υπάρχουν τα αρχεία, οι άλλες μαρτυρίες οι μη άμεσες είναι κατώτερες ή μηδεμιάς αξίας. Και στην περίπτωσή μας λοιπόν η εν λόγω επανάσταση ηγνοείτο έως ότου το 1871 στο Τουρίνο της Ιταλίας εξεδίδετο ένα περίεργο από απόψεως γρονθοκοπήματος της φαντασίας και της αλήθειας και από γλωσσικής εμφανίσεως βιβλίο, οφειλόμενο στον κάλαμο του κορυφαίου βυζαντιολόγου Σπυρίδωνος Ζαμπελίου, "Οι Κρητικοί Γάμοι".Το βιβλίο αυτό υπήρξε έναυσμα ελευθερίας για τους πατέρες μας και δεν πρέπει να το αδικούμε σήμερο για την γλωσσική του μορφή. Πριν το κυκλοφορήσει ο συγγραφέας του είχε εκδώσει τα "Κρητικά Σκηνογραφήματα" (1860), βιβλίο το οποίο είχε συγκινήσει πολλούς εκ των λογιοτέρων επαναστατών του 1866-69. Τα "Κρητικά Σκηνογραφήματα" είναι ιστορίες κρητικών επαναστάσεων κατά των Bενετών επί της Βενετοκρατίας, στηριγμένες σε επίσημα αρχειακά στοιχεία, διότι ο Ζαμπέλιος ερευνά τα αρχείας της Ιταλίας, όπου συνήθως έζη. Και το νέο βιβλίο ασχολείτο με μίαν άγνωστη έως τότε επανάσταση την του Καντανολέου. Και στήριζε τις πληροφορίες του σε χρονικό εκτενέστερο συμπιληθέν υπό νοδάρου (συμβολαιογράφου) τινός Αντωνίου Τριβάν, γράψαντος μετά την άλωση των Χανίων υπό των Τούρκων (1645). Τμήμα του τοιούτου χρονικού μεταφράσας παρέθηκε στο τέλος του βιβλίου του ο Ζαμπέλιος.Όταν το 1921 διέτριβεν στη Βενετία ο αείμνηστος κερκυραίος ιστοριοδίφης Σπυρίδωνας Θεοτόκης, κατά συμβουλή του αειμνήστου ομοίως ιδρυτή και πρώτου διευθυντή του Ιστορικού Αρχείου Κρήτης Νικολάου Ι. Παπαδάκη του εκ Σητείας, αντέγραψε το χρονικό του Τριβάν και απέστειλε το αντίγραφο στα Χανιά. Ο Παπαδάκης το δάνεισε στον αείμνηστο Στεφ. Ξανθουδίδη (1928) ο οποίος το μελέτησε και περίληψη του παρείχε στο κατόπιν επιμέλεια του ακαδημαϊκού συμπολίτη μας Ιω. Καλιτσουνάκη εκδοθέν (1939) στην Αθήνα, βιβλίον του "Ιστορία των Κρητικών Επαναστάσεων επί Ενετοκρατίας". Εις το αρχείο το εύρε και το μετέφρασε ο αείμνηστος εξ Αποκορώνου στρατηγός της Χωροφυλακής Γ. Πόρταλης, το εμελέτησα δε και εγώ, νεότατος τότε, και το 1932 εδημοσίευσα εις τον δωδέκατο τόμο της "Νέας Εστίας" μελέτη επ' αυτού "Αντωνίου Τριβάν διηγήσεις περί Κρήτης". Τέλος εσχάτως, ο εν Παρισίοις σπουδάζων άριστος Ρεθύμνιος μεσαιωνολόγος και πολύτιμος φίλος Μανούσος Ι. Μανούσακας ήγγισε το θέμα στη μελέτη του. "Η παρά Τριβάν απογραφή της Κρήτης (1644) και ο δήθεν κατάλογος των κρητικών οίκων Κερκύρας". (Κρητικά Χρονικά Γ', 1949, 66 35-59).Ώστε το Χρονικό του Τριβάν δεν είναι σήμερα άγνωστο ούτε δυσπρόσιτον. Εξάλλου από το μυθιστόρημα του Ζαμπελίου (το οποίο επανεξεδόθη εν Αθήναις 1881, εν Χανίοις 1912 και άλλοτε) επέρασεν η ιστορία της επαναστάσεως του Καντανολέου εις τας κρητικάς ιστορίας, πτωχά συνονθυλεύματα ακρίτων ειδήσεων ως επί το πλείστον. Έτσι π.χ. ο γυμνασιάρχης Ψιλάκης εις τον Β' τόμο της ιστορίας της Κρήτης (σελίδες 228-252) έγραψε "Τα κατά τον Κανδανώλη ή Καντανώλη και τους άλλους συνεπαναστάτες 1570". Τέλος πρέπει ν' αναφέρω ότι τα πρόσωπα της μυθιστορίας του Ζαμπελίου έδωκαν το υλικό εις τον άριστον φιλόλογον και πολιτευόμενο Α. Βορεάδην να γράψει δράμα σε τέσσερις πράξεις υπό τον τίτλο "Η Κρήτη Παλαίουσα" το οποίο και εκτυπωθέν το 1911 στο Ηράκλειο, εισήχθη ως διδακτικό βιβλίο στα σχολεία της Κρήτης.Β'Ο Ζαμπέλιος έθηκε την υποτιθεμένη επανάσταση στο έτος 1572. Και τούτο διότι συνέντρεχαν διάφοροι λόγοι. Προ μικρού είχεν η Βενετία χάσει το βασίλειο της Κύπρου (1570) ουδ' είχεν ωφελήσει αυτήν η μεγάλη ναυμαχία της Ναυπάκτου κατά την οποία κατετροπώθη ο τουρκικός στόλος.
Οι Χριστιανοί της Ανατολής είχαν βαρεθεί τον ενετικό ζυγό και εύχονταν την γρήγορη έλευση των Τούρκων, η κυριαρχία των οποίων θα τους απήλλασσεν από τας κατά θάλασσαν αγγαρείας στις γαλέρες και από την πίεση του λατινικού κλήρου. Το έτος 1572 ήταν όντως ψυχολογικώς πρόσφορον για εξέγερση. Εξάλλου το έτος εκείνο είναι γνωστό ότι εστάλη στην Κρήτη ως γενικός προβλεπτής ο Βενετός ευγενής Καβάλλης. Αυτόν τον Καβάλλη αναφέρει ο Τριβάν ως επιβαλόντα φρικώδη μέτρα καταπιεστικά κατά της Δυτικής Κρήτης, για να άρει τις συνέπειες της επαναστάσεως Καντανολέου. Εάν λοιπόν ο Καβάλλης ήλθε το 1572 στην Κρήτη, προ μικρού θα είχε κατασταλεί η επανάσταση. Όμως ο Τριβάν μιλεί περί της επαναστάσεως ως γενομένης το 1502, εβδομήκοντα όλα έτη προ της υπό του Ζαμπελίου γενομένης δεκτής χρονολογίας. Και ναι μεν το επιχείρημα της χρονολογίας του Καβάλλη είναι ισχυρόν, αλλά και η μαρτυρία του νοδάρου δεν είναι ανίσχυρη. Δεν παραβλέπω το γεγονός ότι ο Τριβάν κάνει ιστορικά σφάλματα, τοποθετώντας π.χ. την κάθοδο των αρχοντοπούλων του Βυζαντίου το 1181 μ.Χ., ενώ αυτή θα συνέβη το 1091. Αλλ' η χρονολόγηση αυτή δεν ανήκει στον Τριβάν, είναι σφάλμα προγενέστερο αυτού.Επειδή οι μέχρι τούδε γενόμενες αναζητήσεις στα βενετικά αρχεία περί Καντανολέου εστρέφοντο στα έτη 1570-1572, θα έπρεπε νομίζω να στραφούν οι ερευνητές στα περί το 1500 έτη για να διαπιστωθεί αν όντως και κατά τις αρχές του δεκάτου έκτου αιώνα σιγούν οι επίσημες πηγές. Σήμερα προσθέτω τούτο. Τα τελευταία έτη μετά την συγγραφή του Ζαμπελίου, δημοσιεύθηκαν διάφορες εκθέσεις γενικών προβλεπτών Κρήτης, των οποίων η σπουδαιότερη φαίνεται η του Μοτσενίγου η τοποθετηθείσα στο πρωτότυπο (και πολλαχού κακώς αποδοθείσα στην ελληνική) υπό του εν Ηρακλείω βιβλιοθηκαρίου κ. Στεργίου Σπανάκη (1589, ετυπώθη 1940). Ουδαμού των πλησίον του 1572 γραφεισών αυτών εκθέσεων υπάρχει ο ελάχιστος υπαινιγμός περί των τραγικών συνεπειών της υποθετικής εξεγέρσεως του Καντανολέου. Νομίζω λοιπόν ότι και ο λόγος αυτός συνηγορεί στη μετάθεση της χρονολογίας των συμβάντων.Πηγή: Χανιώτικα Νέα Ο Γεώργιος Γαδανολέος και η Επανάσταση του (1572;)β’ μέροςΓ'Πριν ή προχωρήσουμεν στα της ταυτίσεως του επαναστάτη Καντανολέου προς τον των επιγραφών εν Σελίνω θέλω να είπω μερικά περί της ετυμολογίας του ονόματος Καντανολέος. Πρώτον το όνομα τούτο παρεδόθη διττώς: δια των επιγραφών του Σελίνου οι οποίες μιλούν περί Γαδανολέου και δια του Χρονικού του Τριβάν ο οποίος τον ήρωα λέγει (κατά μεταγραφή) Γκραντανολέο, λεγόμενον Λυσσογιώργη, Γκαντανολέο λεγόμενον Γκισογιώργη, Γκαντανόλε, Γκαντενόλε, Γκαδανόλε, και ελληνιστί Γαδάλονε (1).Ότι Λυσσογιώργης ονομάσθη ο ήρως για την λύσσα με την οποία πολεμούσε κατά των κυρίαρχων Βενετών, ουδεμία αμφιβολία. Τι θα πει όμως το επώνυμο Γαδανολέος; Ο συσχετισμός που του έγινε με την Κάντανον (βαρβαρικώς λεγομένη Κάνδανο με δ, η αρχαία πόλη ελέγετο Καντανία) ο συσχετισμός αυτός, λέγω, είναι χωρίς άλλο μεταγενέστερος. Και ότι μεν υπόκειται ως δεύτερο συνθετικό του επωνύμου το κοινόν όνομα Λέος (= Λέων) οφθαλμοφανές. Άλλωστε το β' συνθετικό αυτό βρίσκομεν στα επώνυμα Κοντολέων (φεουδάρχη στο Σέλινο, Κυθήροις, Χίω) Αρχολέων, Σοφολέων, Μιτσολέος (εκ Κεραμειών) κ.λπ. Είναι δυνατόν τώρα το πρώτον συνθετικόν να είναι η λέξις Κάντανος; Μου φαίνεται γλωσσικά δύσκολο.Υποθέτω δε ότι μάλλον το επώνυμο Γκαετάνος - Γατάνος (κάτοικος της Γαέτας) πρέπει να είναι ως πρώτον συνθετικόν. Το ότι οι ιστοριογράφοι των τελευταίων ογδοήκοντα ετών παραποίησαν το επώνυμον εις Καντανολέων, Κανδανολέων, Καντανώλης ή Κανδανόλης και τα όμοια, δεν επηρεάζει την υπόθεση. Διότι όλοι είχαν στον νου την αρχαία Κάντανο και εσκόπουν να εξελληνίσουν το όνομα. Αλλ' όλη αυτή η υπόθεση μένει να εξετασθεί σε αρμοδιώτερο χώρο κατ' επιστήμην, εδώ περιορίζομαι σε γενικές σκέψεις.Δ'Έρχομαι τώρα στις επιγραφές.
Ως γνωστόν η οικογένεια Καντανολέου έδρασε μεν στην Κυδωνία (στα Μεσκλά, Αλκιανού και το καταστραφέν ύπερθεν του χωρίου Μουρνιές χωρίο Φωτεινιακό) κατήγετο όμως εκ Χριστογεράκου Σελίνου, του σημερινού ορεινού και ηρωϊκού Κουστογεράκου. Ήταν επομένως οικογένεια αρχοντοχωριάτη Σελινιώτη, έχοντος σωρεύσει πολλά εισοδήματα και αποκτήσει μεγάλες περιουσίες.Έξω του χωρίου Ροδοβάνι Σελίνου και στη θέση Καλομοίρους υπάρχει ερείπιον ναΐσκου της Θεοτόκου, του οποίου προ πεντηκονταετίας εσώζετο ήδη μόνον ο προς βορράν τοίχος και τα κάτω μέρη των λοιπών. Στο εσωτερικό του βορείου τοίχου έφερε τοιχογραφία στην οποία εικονίζετο άντρας ακολουθούμενος από γυναίκα και κρατώντας μικρή εκκλησία την οποία προσφέρει στον άνω εικονισμένον και ευλογούντα αυτό Χριστό, επρόκειτο δηλαδή περί κτήτορος του ναΐσκου (κατά την φραγκοκρατίαν δε έκαστος φεουδάρχης είχε και ίδιο ναό στο κτήμα του). Η τοιχογραφία είχε και επιγραφή, η οποία ορθότερα ανεγνώσθη ως εξής:
Δέησις του δούλου του Θεού Γεωργίου του Γαδανωλέου άμα σηνβίου αυτού Μοσχάνν(α)ς κε των τέκνων αυτού. Αμήν.Το μνημείον το πρώτον εδημοσίευσεν ο αείμνηστος Στέφανος Ξανθουδίδης (Αθηνά ΙΕ', 1903, σσ. 120 - 21 και σ' ενδιάμεσον πίνακα η επιγραφή υπ' αριθ. 4), ο οποίος και υπέθεσεν ότι πιθανότατα εβρέθη προ του περιβοήτου αρχοντορωμαίου Γεωργίου Καντανολέου και της γυναικός του Μόσχας. Ελήφθη δε περί αυτού πρόνοια επί Κρητικής Πολιτείας όταν και φύλακας αρχαιοτήτων Ελύρου υπήρχε. Εσχάτως δε ο παλιός δημοδιδάσκαλος κ. Μιχ. Δ. Χατζημιχελάκης ("Παρατηρητής" Χανίων 13 Ιουνίου 1950) επέστησε την προσοχήν των αρμοδίων. Εν τω μεταξύ όπως μαθαίνω, φθαρέντος έτι πλέον του μνημείου αυτού (2) περί του αυτού μνημείου έχει ασχοληθεί ο ιταλός Ιωσήφ Γκερόλα εις τα "Ενετικά Μνημεία εν τη Νήσω Κρήτη" περιγράψας αυτό, δημοσιεύσας την επιγραφήν ορθότερον και τυπώσας έγχρωμον την εικόνα του ζεύγους Καντανολέου. Δημοσιεύοντας όμως την επιγραφήν ο σοφός βενετολόγος παρετήρησεν ότι ο κτήτωρ δεν δύναται να ταυτισθεί απόλυτα προς τον γνωστόν επαναστάτη του 1571, διότι και η ζωγραφιά και η επιγραφή είναι ασφαλώς αρχαιότερη: "Πιθανώς πρόκειται περί ομωνύμου προπάππου του"!Φαίνεται δε να έχει δίκαιο ο Γκερόλα. Διότι περί το 1570 (όταν ήδη ήκμαζεν ο Δαμασκηνός και οι φορητές εικόνες είχαν αντικαταστήσει τις τοιχογραφίες των ναΐσκων σε όλη την Κρήτην) ουδεμία εκκλησία στην Κρήτη ετοιχογραφείτο ούτε μπορούσε ν' αποτελέσει εξαίρεση ο ναΐσκος του Ροδοβανίου. Αν επομένως δεν είναι του 14ου αιώνα πρέπει να είναι του ΙΕ'. Και τούτο εξεταστέον. Οπωσδήποτε, αν ο Λυσσογιώργης επαναστάτησε περί το 1571, αποκλείεται να έχομεν προ ημών την εικόνα του και της συζύγου του την εικόνα. Αν όμως επανεστάτησε το 1502, θα ήταν δυνατόν να είχεν ιδρύσει τον ναΐσκο αυτό προ τετάρτου αιώνος, όταν (περί του 1480) ήταν ακόμη πιθανή η εικονογράφηση του ναΐσκου. Ο τεχνικός αυτός λόγος αξίζει να εξετασθεί.Επί τη ευκαιρία αυτή σημειώνω πως στη Μονή Σελίνου και στο ναΐσκο του Αγίου Νικολάου υπάρχει επιγραφή του 1315 αναφέρουσα ότι ανιστορήθη (εζωγραφήθη) δια συνεργίας και "Γρηγορίου μοναχού του Γαδανολέου". Ήδη το 1315 λοιπόν η οικογένεια Γαδανολέου ήταν ορθόδοξη και προσέφερεν στην Εκκλησία μέλη της. Πρόκειται ασφαλώς περί της αυτής οικογενείας με την κατόπιν δώσασαν τον Λυσσογιώργην.Ε'Για να τελειώνουμεν: Το ότι ο γενικός προβλεπτής Μαρίνος Καβάλλης (1572) φέρεται υπό του Τριβάν ως ειρηνεύσας την επαναστατηθείσα υπό του Γεωργίου Γαδανολέου (για να μεταχειρισθώ και εγώ επί τέλους τον ορθότερον τύπο) Κρήτη, ανάγκασε τον Ζαμπέλιο να μεταθέσει την χρονολογία 1502 εις 1572. Ο Τριβάν βέβαια δεν είναι αυτόπτης μάρτυρας και ενδέχεται να σφάλλει και στην χρονολόγηση του γεγονότος(3) διότι προ γεγονότος ασφαλώς βρισκόμαστε. Αλλ' αμφιβάλλω, εγώ τουλάχιστον, αν ένα τοιαύτης εκτάσεως συμβάν θα έμενεν αμνημόνευτο στην εποχή ακριβώς εκείνη από την οποίαν αρχίζουν οι μνημειώδεις εκθέσεις των Γενικών Προβλεπτών προς την Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας. Αν έχομεν σφάλμα περί την χρονολογίαν, τότε δικαιολογείται και η έλλειψη στοιχείων στα επίσημα βενετικά αρχεία.Το όλον ζήτημα συνιστώ στην οξύνοια και ακάματη ερευνητικότητα του φίλου μου και φίλου της Κρήτης του εν Βενετία ιστοριοδίφη κ. Κωνσταντίνου Μέρτζιου, αντεπιστέλλοντος μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, του οποίου η έρευνα πολλά και άλλα ζητήματα προήγαγε, και το παρόν δύναται ίσως να λύσει.Χανιά Ιούλιος 1950Νικόλαος Β. Τωμαδάκης καθηγητής του Αθήνησι Πανεπιστημίου.(1) Βλέπε το επίγραμμα που εδημοσίευσα στην “Νέα Εστία” 12, 1932 σελ. 351.
Ποιός είδε Κοντή σύντιχο
Γαδάλονε ρετούρη
και Πατερό γραμματικό
Μανούσο καντζελλιέρη;(2) Ελπίζω ότι το παρόν άρθρο θα δώσει αφορμή στον αρμόδιο έφορο των εν Κρήτη μεσαιωνικών αρχαιοτήτων, ίνα λάβει μέριμνα περί της διασώσεως του μνημείου τούτου δια στερεώσεως του τοίχου και προστασίας της τοιχογραφίας.(3) Η χαρίεσσα διήγηση του Τριβάν η σχετική με τα γεγονότα του Αλικιανού δεν ταιριάζει στο ξηρό ύφος του συμβολαιογράφου. Φαίνεται ότι παρελήφθη αυτούσια από προγενέστερη ανάγνωση σύγχρονου ή ευφαντάστου τινός ενετόκρητος έχοντος φαντασίαν και ικανότητα συνθέσεως. Ως γνωστόν δ’ οι χρονογράφοι εδανείζοντο ολόκληρα βιβλία από προγενεστέρους των και τα παρενέβαλλον εις συνονθυλεύματά των.Μιχάλης ΓρηγοράκηςΠηγή: Χανιώτικα Νέα |
|
| |
|
|
